Giardia duodenalis (G. intestinalis) – giardia (lamblia)

     Pierwotniak wielkości 10-20 mikrometrów, pasożytujący w jelicie cienkim wielu gatunków zwierząt i człowieka. Trofozoity szybko giną w środowisku zewnętrznym, natomiast cysty mogą pozostać przez długi okres czasu inwazyjne, szczególnie w środowisku o wysokiej wilgotności. W kale mogą przeżyć do 7 dni, w glebie – 7 tygodni, w zimnej wodzie (4^oC) do 3 mies., w cieple (temp. 25^oC) po tygodniu obumierają. Minimalna dawka inwazyjnych cyst, która jest w stanie wywołać zarażenie u ssaków waha się od 10 do 100 szt. Zarażenie następuje drogą pokarmową z zanieczyszczonym cystami pokarmem lub wodą pitną (także wodą wodociągową). Zwierzę może zarazić się bezpośrednio od innego zarażonego zwierzęcia lub człowieka, co jest wysoce prawdopodobne w środowisku, w którym panują złe warunki higieniczne.  Po 4-16 dniach od chwili zarażenia zwierzęta zaczynają wydalać z kałem cysty G. duodenalis. Okres siewstwa cyst trwa zwykle 4-5 tygodni. Giardioza (lamblioza) szczególnie u młodych zwierząt (do 12 mies. życia) objawia się najczęściej brakiem apetytu, biegunką i utratą masy ciała. Kał może przybierać konsystencję od lekko rozluźnionej do wodnistej. U starszych psów i kotów choroba ma najczęściej przewlekły i bezobjawowy przebieg z występującym okresowo siewstwem cyst.

     Prewalencja* inwazji giardii u psów waha się w szerokich granicach od 5 do 80% w zależności od wieku zwierząt, a największą prewalencję (46-50%) notuje się u młodych psów w wieku poniżej jednego roku i u zwierząt z biegunką. W Niemczech giardiozę obserwowano u 16% psów i 12% kotów. U zwierząt poniżej 1 roku prewalencja sięgała nawet 70%.

     Z przeprowadzonych w Polsce, w latach 2001-2006, badań nad występowaniem G. duodenalis u psów wynika, że prewalencja inwazji wynosiła w Poznaniu ok. 10%, w Warszawie od 9% do ponad 50% , w Lublinie ok. 53%, w Puławach 10% i w Gdańsku ponad 16%. Znaczne różnice w wielkości prewalencji wynikają prawdopodobnie z liczebności poszczególnych grup wiekowych badanych zwierząt oraz ich stanu klinicznego. W 2007 r. w celu określenia prewalencji inwazji G. duodenalis u psów i kotów z objawami ze strony przewodu pokarmowego, a w szczególności z nawracającymi biegunkami pobrano próbki kału od 54 psów w wieku od 6 tygodni do 18 lat oraz od 39 kotów w wieku od 7 tygodni do 7 lat z terenu miasta Wrocławia. Inwazje Giardia duodenalis stwierdzono u 24,5% (13 przypadków) psów oraz u 17,9% kotów (7 przypadków). Wszystkie przypadki giardiozy u psów obserwowano u zwierząt rasowych w wieku do 24 miesiąca życia. Natomiast odsetek zarażonych kotów rasy europejskiej był zdecydowanie niższy (12,0%) od odsetka zarażonych kotów należących do pozostałych ras (28,6%). Szczególnie wysoką prewalencję inwazji G. duodenalis notowano u psów i kotów w wieku poniżej 6 miesiąca życia (tabela). Wynosiła ona odpowiednio 50,0% u psów i 30,8% u kotów.

 * prewalencja = odsetek zarażonych osobników

Objawy zarażenia u ludzi

     Objawy chorobowe mogą wystąpić po kilku lub kilkunastu dniach od zarażenia. Początkowo są to nudności, wymioty i bezkrwawa biegunka. Następnie, w zależności od intensywności inwazji, może pojawić się spadek masy ciała, zanik mięśni, często także nadmierna senność. Jest chorobą szczególnie niebezpieczną dla dzieci, gdyż powoduje zaburzenia wchłaniania tłuszczów i węglowodanów, które razem z niedoborem witamin i białek, pojawiającym się na skutek długotrwałych biegunek, prowadzi do niedożywienia, a w konsekwencji do niedorozwoju fizycznego. U osób dorosłych obserwuje się często bezobjawowy przebieg inwazji, lub jedynie z objawami przejściowych bólów brzucha, krótkotrwałych biegunek, a także stanów złego samopoczucia.

Jak zaraża się człowiek?

    Człowiek zaraża się zjadając cysty giardii z zanieczyszczonym pokarmem, bądź wodą do picia. Inwazjologiczne znaczenie dla ludzi w przypadku tego pasożyta, oprócz zanieczyszczonego cystami środowiska zewnętrznego, mają nie tylko zarażone zwierzęta towarzyszące (szczególnie młode koty i psy w wieku do 2 roku życia), lecz również zwierzęta dzikie (np. bobry), które są często bezobjawowymi siewcami cyst giardii. W obrębie gatunku G. duodenalis wyznaczono 7 podstawowych genotypów (tabela), które różnicuje się jedynie dzięki genetycznym metodom badań. Morfologicznie są nierozróżnialne. Wyodrębnienie genotypów służy nie tylko systematyce, ale przede wszystkim pokazuje, które z nich mają znaczenie zoonotyczne. Człowiek może się zarażać jedynie genotypami A i B. Dlatego, gdy u psa lub kota stwierdzi się rutynowymi badaniami giardie to należy jeszcze określić ich genotyp, żeby mieć pewność, czy mają one zdolność zarażenia człowieka. Jeżeli ludzie i towarzyszące im koty bądź psy są zarażeni G. duodenalis, to zwykle nie jest się w stanie określić kto dla kogo stanowił pierwotne źródło inwazji.

Jak wykrywać i zwalczać?

     Dotychczasowe metody diagnostyczne opierały się na wykrywaniu cyst (rzadziej trofozoitów) giardii w kale. W metodzie flotacji z Fecalyzerem, w której używa się Fecasolu (stężony roztwór saletry chilijskiej) oraz w metodzie flotacji wg Fülleborna z nasyconym roztworem soli kuchennej mimo iż nie ma problemu z wypływaniem cyst giardii, to jednak użyte do badań płyny znacznie uszkadzają je i deformują, co praktycznie uniemożliwia właściwe rozpoznanie. Dlatego najbardziej niezawodną metodą, którą posługiwano się dotychczas w diagnostyce giardiozy u zwierząt i u ludzi był rozmaz bezpośredni barwiony płynem Lugola. W weterynarii nawet wtedy, gdy próbowano adaptować medyczne testy immunologiczne wykrywające koproantygen GSA-65 w kale ludzi do zwierząt, metoda ta nie straciła na popularności. Często okazywało się bowiem, że badając tę samą próbkę kału psa lub kota testami immunologicznymi w dwóch różnych laboratoriach medycznych uzyskiwano wzajemnie sprzeczne wyniki. Metoda z płynem Lugola wymaga pobrania 2, a najlepiej 3 próbek kału od zwierzęcia do badań. Każda z próbek musi pochodzić z innej defekacji. Sporządzony preparat ogląda się w mikroskopie pod powiększeniem 400x. Płyn Lugola zabarwia na żółtobrązowo trofozoity i ciemnobrązowo cysty pasożyta, dzięki czemu łatwiej jest je dostrzec w preparacie. Mimo tego metoda ta wymaga dużego doświadczenia od badającego, ponieważ łatwo w niej o pomyłkę. Oprócz tego jest praco- i czasochłonna, szczególnie wtedy, gdy pojedyncze trofozoity/cysty obserwuje się dopiero w drugiej lub trzeciej próbce kału.

     Obecnie wykrywanie inwazji G. duodenalis u psów i kotów jest możliwe także dzięki wprowadzeniu na polski rynek przez firmę IDEXX Laboratories testu SNAP Giardia. Jest to test immunoenzymatyczny, którym w kale badanych zwierząt wykrywa się białko sekrecyjne CWP1, powstające w fazie tworzenia się cyst (encystacji). Do przeprowadzenia badań potrzebna jest tylko jedna próbka kału zwierzęcia. Metoda z testem SNAP Giardia cechuje się wysoką czułością (96%) i specyficznością (99%).

    Wynik dodatni testu SNAP Giardia

      Niestety obecnie nie ma stosunkowo łatwej i taniej metody, dzięki której można by było określić genotyp giardii u zarażonych psów i kotów. Lekarze weterynarii powinni więc ostrzegać właściciela psa lub kota, u którego stwierdzili inwazję G. duodenalis, że istnieje prawdopodobieństwo, że pasożyt może być zaraźliwy także dla człowieka.

     Należy pamiętać, że w przypadku, gdy stwierdzi się tego pasożyta u choćby jednego z członków rodziny, wszystkich domowników należy poddać terapii. Leczenie giardiozy nie nastręcza problemów, chociaż stosując np. metronidazol należy zdawać sobie sprawę z tego, że preparaty zawierające tę substancję czynną charakteryzują się różną skutecznością i toksycznością. Problemu nie stanowi nabycie odpowiedniego preparatu, ponieważ recepta polskiego lekarza może być zrealizowana w każdym z krajów UE. Problemem jest oczywiście wybór odpowiedniego preparatu.